2 Kasım 2011 Çarşamba

osmanlı devleti'nin geri kalmasının nedeni

öncelikle ileri ve geri kavramlarını irdelemek gerekir. tarihi sürekli bir ilerleme ve evrimleşme trendi olarak gören ilerleme paradigması moderniteye ait bir algı şeklidir. dolayısıyla neyin ileri neyin geri olduğuna dair yargılar mevcut durumun bu bakış açısına göre değerlendirilmesi ile ulaşılan sonuçlar olsalar da, ancak temelde ilerleme paradigmasını benimseyen kişileri bağlar, kabul edilmesi zorunlu bir bilgi teşkil etmez bu yargılar. kendi içinde çözülme dönemini yaşayan bir medeniyetin, yükselme devresindeki bir medeniyet karşısında avantajsız ve zayıf durumda görülmesi doğalsa da, bunun "geri" olmak şeklinde isimlendirilmesi şart değildir. osmanlı devlet-i aliyyesi'nin de "ileri" olduğu dönemleri olmuştur. daha sonra gerçekleşen gelişme ise bu devleti kuran toplumun hâlâ süren bir dönüşüm sürecine girmiş olmasıdır.

alternatif olarak çok basit bir sebep de gösterilebilir: osmanlı amerikanın altın ve gümüşünü, afrikanın elmaslarını yüklenip götürmediği için geri kalmıştır. niye öyle yapmadığı ise uzun hikaye, belki başka bir entryde...

müslümanların geri kalma sebepleri

muhtemelen geri ve ileri kavramlarının tanımlanmasından doğan kurgusal bir durumun yakıştırma sebepleridir. yapmaya çalışmadığınız bir şeyi başaramamış sayılmanız abestir. bütün medeniyetlerin yükselme ve çözülme devreleri vardır. yükselme döneminde belirli esaslara sarılan bir nüfus, dinamik bir topluma dönüşür ve bu esasların benimsenmesindeki heyecan, samimiyet gibi faktörlere bağlı olarak kendi zirvesini yakalar, tarihe bir mesaj verir. şu ana kadarki örnekler üzerinden konuşulursa, medeniyeti meydana getiren esasların hayata geçirilmesi sürecinde, bir süre sonra tavsama başlamaktadır. neticede medeniyet, imkanlarını gerçekleştirdikten, kendisini ifade ettikten, toynbee'nin tabiriyle tarihin meydan okumasına cevabını verdikten sonra çözülme sürecine girerek tarihten çekilmektedir. islam medeniyeti'nin çözülme dönemi, batı medeniyeti'nin yükseliş dönemi ile eş zamanlı olmuştur. birini ileri ve diğerini geri olarak tanımlamak ideolojik bir yaklaşımdan ibarettir ve islam medeniyeti'ni, batı medeniyeti'nin dinamiklerine göre açıklama gayretinin bir neticesidir. islam dünyası'nın fizik şartlar bakımından, batı dünyası kadar kuvvetli olmadığı doğrudur, ancak bunun bir ilerilik-gerilik problemi halinde ortaya konulması otuz yaşında bir boksörün seksenine merdiven dayamış eski dünya şampiyonu ile karşılaştırılmasına benzer. batı medeniyetine ait bir kavram olan ilerlemeyi ise ayrıca tartışmak gerekir.

seda her an hamile kalabilir

-muhabirimiz cengaver ayyar, tuba uterinadan bildiriyor, evet cengo seni dinliyoruz, neler oluyor orada?
-- iyi akşamlar memoli kırcali, evet, burada gerçekten ilginç şeyler oluyor. sol tarafımızda ovaryum tarafından henüz gelen ovumu görüyoruz. öte yandan uterus yönünden çok sayıda sperm geldiği yönünde bir duyum aldık. durum gerçekten kritik, seda her an hamile kalabilir!.. burda durum böyle, memoli kırcali.
-evet sayın seyirciler, gördüğünüz gibi kanal zö her zaman her yerde. acaba seda hamile kalacak mı, kısa bir aradan sonra...

muhafazakarların uhrevi dizi hayranlığı

dinle ilgili bir konu oldu mu, işi getirip getirip uyutma konusuna bağlayan akıldanelerin kanına dokunan hayranlıktır.

neresinden tutup da başlamalı, bilemiyorum (ara: kasan kuseyn)

muhafazakar kimdir, bu ülkede gerçekten kim muhafazakar, kim değil, kim sağ, kim sol, kim ileri, kim geri gibi tartışmalara girmeye gerek yok. akıldanelik jargonunda muhafazakar algoritma gereği seçilen kelimelerden biridir, hakaretlerin kaç şiddetinde planlandığı ile alakalıdır, yerine göre yobaz da olabilir, dinci de olabilir, türbanlı da olabilir. malum zümrenin "öcü" taraflarından ziyade, "ezik" tarafları dile getirileceğine göre, terkibin bu kısmında o kadar da "ofansif" olmaya gerek görülmemiş ola gerektir.

uhrevi dizi aynı karalama/ etiketleme algoritması ile üretilmiş başka bir yakıştırma. daha önce tanımlanmış bir uhrevi dizi kavramı yok, en azından sözlükte (ara: uhrevi*). bunun yerine dini, ilahi vb başka kelimeler de seçilebilirdi. dinle ilgili bir şey olduğuna göre, neticede aşağılama konusunda iş görür, bu da fazla saldırgan değil, kategorize ettik, yaftaladık, uydu yerine, okey dasti...

hayranlık, terkibin vurucu noktası. muhafazakar ve uhrevi kelimeleri seçilirken mütevazı davranılmışken, burada abartı yoluna gidilmiş. zannedilir ki, işbu -her kim iseler- muhafazakarlar, bir kısım dizileri ağızları açık, gözleri ekrana sabitlenmiş halde, kıpırdamadan, hipnotize bir halde seyrediyorlar. bu dizilerle yatıp kalkıyorlar, özel sohbetlerinde sık sık gündeme getiriyorlar, birbirlerine tavsiye ediyorlar, -yazar iseler- sözlükte başlıklarını açıp her bölümü ayrıca inceliyorlar... var mı böyle bir şey? acaba itham edilen insanlar arasında bu dizileri beğenmeyenler, eleştirenler olabilir mi? ayrıca beğenmek ve hayran olmak aynı şey midir?

acaba bu akıldaneler ne zaman bir şeyi eleştirmenin hakaretsiz, daha az ajitasyonlu yollarını keşfedebilecekler? konuya itham makamından dalmak yerine, mesela "uhrevi diziler" diye bir başlık açılsa, dizilerin tanımı yapılsa, eleştirilse, arkasından bunları seyredenler kimlerdir, kimler değildir, bunların eleştirilebilecek tavırları nelerdir, neler değildir, güzel güzel izah edilse nasıl olur? lakin böyle yaparsanız ve bir kısım "torna kafalılar" da gelip "hagatten ya, ne biçim dizi lan bunlar, böyle dizi mi olur" yazarsa ne olacak? böyle bir şey olursa at gözlüklerimiz sıkmaz mı, canımızı yakmaz mı? yani ne yapıyormuşuz? yaptığımızı yapmaya devam ediyormuşuz.

bir de şu uyutma konusu var. efendim, hiç merak etmeyin, bu milleti spor programları, magazin programları, şok şukela haber programları ve sair kanal-izasyon herzeleri uyutamadıysa, "uhrevi diziler" de uyutamaz. konuyu bir de oy verme davranışı ile irtibatlandırmışız, milletçe uyurgezeriz şu halde, muhalefet partisine oy verenler iktidar partisine oy verenlerden daha mı uyanık?

muhafazalarların izledikleri dizileri eleştirmek dine saldırı olmayabilir, keşke burada yapılan da bu olsa. bitmek bilmeyen bir iç kaşıntısı gibi bir ruh halinden kaynaklanan bir saldırganlığın ortaya dökülmesi için yeni bir vesile sadece bu diziler.

işin ilginç tarafı "tehlikeli ve öcü" tipi "muhafazakarlar"dan ziyade "babaanne" tipi seyirciye hitap eden bir dizi formatı bu. güllü yasin okuyan, acele bacı merasimi tertip eden, "nineciğim bu yaptığınız hangi kitapta yazıyor" diye sorduğunuzda kepçeyi kafanıza furan canparelerimiz... lakin maksat aslında dizilerle ilgili olmadığı için, okların yöneldiği nokta değişmiyor. birden bire aslında yunus emre'den tek mısra okumamış olduğunuzu öğreniyorsunuz, birilerini bir takım şekillerde tatmin etmekte olduğunuzu öğreniyorsunuz... gerçekten uyumuşum galiba, yunus emre'yi de rüyamda okumuş olacağım, "taş gönülde ne biter, dilinde ağu tüter/ nice yumşak söylese sözü savaşa benzer" diyordu.

bozuk plak gibi aynı yaveler, gırtlaktan köpürüp taşan bir nefret... aslında ne ortalığa boca ettikleri muhtevanın bir ehemmiyeti var, ne de güne hint yağı içerek başlayan "halkın savunucusu" ucuz kahramanların. gündemi bu nevi tipitiplerin belirlemesine de alıştık artık. oralarda bir yerlerde, sesleri pek çıkmasa da, bunlarla aynı tarafta gibi görünen, ama bu tripleri benimsemeyen, tiksinen birkaç kişi var, onu da öğrendik zamanla, bu da bize yeter, köyün delisi yediydi dokuz olmuş der geçeriz.

mektup yazma kültürünün kaybolması

semercilik kültürünün kaybolmasından farklı bir hadisedir. cânım el sanatlarımız zamana yenik düşüp giderken, içimiz cızırdasa da, "yaşatılsa, ihya edilse" diye düşünsek de, kimsenin merkebe binmeyi hayal bile etmediği bir çağda bu işin belli bir noktadan öteye gidemeyeceğini de biliriz. lakin mektup yazma kültürünün kaybolması, meramını ifade edebilme kültürünün kaybolması ile bir arada olunca, ne kadar canımız sıkılsa, keyfimiz kaçsa yeridir. kolaylığa kimsenin itirazı yok, ama mektubun fonksiyonunu smsle karşılayamazsınız. mesele sadece kuru bilginin, haberin nakledilmesi değildir. üslup, incelik, fikir ve his derinliği, mektup kültürünün kaybolması ile birlikte ortadan kalkmakta gibi görünüyor. diğer taraftan mektubun başına gelenler, hadisenin aslı değil ârazı muhtemelen. ancak mektup ile ifade edebileceği bir meramı olmayan biri, neden mektup yazsın? endişe etmek gerekiyorsa, buradan başlamak gerek. yoksa mektup yazma kültürü, derinliğini yitirmeksizin e-mail yazma kültürüne istihale ediyorsa, başımız üstüne...

mekke ile medine arasındaki gizli rekabet

vehimdir. zaman zaman mekkeliler ile medineliler arasında rekabet olarak değerlendirilebilecek hadiseler olmuşsa bile, iki şehri rakip gibi görmek algı kusurudur. ikisinin yerleri ve önemleri farklıdır. bu arada mekke'nin fethinden sonra medine'nin popülarite kaybına uğraması gibi bir hadise de sözkonusu değildir. medine islam devletinin merkezi olmaya devam etmiştir.

mekke beytullah'ın bulunduğu şehir olarak insanlık tarihinin başlangıcından günümüze sürüp giden bir önem taşımış, bir tür eksen veya dünyanın merkezi olmuştur. medine bu bakımdan mekke'nin muadili, mukabili olamaz, rekabet edeceği bir husus yoktur. sadece kıble olmak bakımından kudüs ile bir rekabet tasavvur edilebilir. medine ise sinesinde fahr-ı kainat efendimizi bulunduran şehirdir, evrenin hiçbir noktası bununla rekabet edemez.

mekke-i mükerreme cenab-ı allah'ı hatırlatır, haşyet ve celal ihsas eder, medine-i münevvere ise hz. peygamber'i hatırlatır, muhabbet ve cemal ihsas eder. iki şehir arasında bir iktidar denklemi görmek için epeyce ters bir açıdan bakmak gerekiyor herhalde. doğu da, batı da allahındır.

medeniyetin sonu

medeniyetin sonu mu olur, yoksa batı medeniyetinin sonu mu olur, orası pek net değil ama ufukta görünen bir şeydir. ancak batı medeniyeti daha önce hiçbir medeniyetin yapamadığı bir şeyi yapıp, yörüngesiyle birlikte bütün gezegeni ele geçirdiği için, alternatiflerine yer bırakmadığı için, yeryüzünde varlığını sürdürebilen son medeniyetin çöküşü aynı zamanda gerçekten medeniyetin de çöküşü olabilir. kaldı ki bu medeniyet, başka hiçbiri ile kıyas edilemeyecek derecede tabiatı ve insan tabiatını bozduğu için, tasavvur edilen felaketlerin gerçekleşmesi de ihtimal dışı değildir. kendi kuyusunu kazan bir medeniyettir bu, zira maddeye hakim olma ve daha çoğunu elde etmeye endekslenmiş bir yapısı vardır. bu tavrıyla bir çok nesillerin ihtiyacı olan enerjiyi süratle emerek biriktirmeye ve bir yandan da çar çur etmeye devam etmektedir. işin esası medeniyet insanlık tarihinin olmazlarından değildir, aşağı yukarı son on bin senenin meselesidir. ama ortada avcılık ve toplayıcılık dönemine dönülebilecek bir dünya da kalmayabilir, tarih boyunca ilk defa bütün türlerin varlığını tehdit eden bir tür var bugün dünyada.

başvuru için şu an aklıma gelen kitaplar, toynbee'nin medeniyet yargılanıyor'u (türkçe baskısı yirmi yıl kadar önce tükenmiş olsa gerek), spengler'in batı'nın çöküşü ve howards ile rifkin'in (isimleri yanlış hatırlamıyorumdur umarım) entropi'si.

bütün sözlük namaz kılsa olabilecekler

87 caminin cemaati bir araya gelmiş olur.

87 ayrı cemaat olur: "kuranı türkçe okuyalım"cılar, "kuran okumayalım"cılar, "kadın-erkek karışık kılınsın"cılar, "tangayla da kılınsın"cılar, "kara çarşaflılar kılmasın"cılar, "baanne baanne, ben karşıyım, tepki gösteriyorum"cular, "oturarak kılınsın"cılar, "yatarak kılınsın"cılar, "kılınmasın"cılar, muhtelif yerlerin köpekleri (ara: köpeğiyim* ondan*), emrah koş platformu, tren karşıtları, "tren çağdaşlıktır"cılar, eski sevgili ekolü, rüyasında frackman görenler cemiyeti, muhtelif mafyalar, anketörler, ankesörler (harf oyunlu cinler), eğlence eğlence kilisesi cemaati, tipik türk kızı karşıtları, gotikler, 6 yaşından beri metal dinleyenler, angrbodacılar, authorcular, karma maymunları, bir kısım sözlükçüler (bacak sahipleri), imla ayarcıları, "tosun paşa ilk yüze girsin"ciler, muhtelif tv dizilerini sevenler ve sevmeyenler, muhtelif filmler için "şahane"ciler ve "berbat"çılar, ukte verenler tayfası, tespit insanları... (daha gider bu)

30 yaşına yaklaşan kadın modeli / ekşi

- model a27: büyük çocuk okula başlamıştır, küçüğü de komşuya, kayınvalideye emanet edilebilecek yaşa gelmiştir. tekrar çalışmaya başlamayı tartışmaya başlamaya çalışma zamanı gelmektedir.

- model a44: oğlan ilkokulu bitirmiş, bir yere çırak verilmiştir. kızın dersleri iyidir. küçük oğlanı sütten kesme vakti yakındır. kayınvalide hakkında dualar yoğunlaşmıştır.

- model a12: çocuklar işlerin ucundan tutacak yaşa gelmiştir. büyükleri babalarının yanında tarlaya yollanır, küçükleri evin tertip ve düzeni ile ilgili görevlendirilir. ev işi, tarla işi, bahçe işi aynı minval üzre devam etmektedir. yakındaki vilayete göçme işinin gündeme getirilmesi için hazırlıklara başlanır. her gün kaynana ölsün diye dua edilir.

- model c99: doktora bitmek üzeredir, kadro arayışı başlamak üzeredir. kocanın akademik ajandasını düzenleme zahmetinden vazgeçilir, alternatif meşgale olarak çocuk düşünülür.

- model c4: boşanmanın üzerinden yeterli süre geçmiştir, evlilik sürecine girilmelidir.
(sirkencubin, 06.10.2004 13:28)

truva mı troya mı ikilemi

propaganda yapmak, "bu saatten sonra" kelime değiştirmeye çalışmak ayrı hususlar, ama en azından mevcut durumun nereden çıktığını incelemenin bir mahzuru olmayacaktır. fransızca'dan alınan fransızca kelimeler ile, fransızca vasıtası ile türkçe'ye giren grekçe ve latince kelimelerin aynı şekilde algılanmaları şart değildir. avrupalı milletler, grekçe ve latince kelimeleri az çok imlalarını koruyarak almışlar ve herbiri bu kelimeleri kendi dilinin özelliklerine göre, kendi hançerelerine göre telaffuz etmişlerdir. sistematik bir düşünceyi uygulamak, avrupalıların yaptığını yapmak gibi bir sıkıntımız olmuş olsa idi, aynı ortak kelime havuzundan biz de kendi söyleyiş özelliklerimize göre faydalanırdık. ama ergenlik döneminde hocasının etkisinde kalan ve bu etkiden hayat boyu kurtulamayan biri gibi, jöntürkler döneminin fransız ekolünde takılıp kaldık. bir dönem, tıbbiye'de, uluslararası terminolojinin kullanılmaya başlaması münasebeti ile yapılan çalışmalar sırasında kemal cenap berksoy gibi bazı kişiler, fransız tarzı okunuşların terk edilmesi gerektiğini savundular. o sıralarda, fransızca'nın türk dili üzerindeki etkisi, yüz yılını henüz dolduruyordu ve zaten bir terminoloji değişikliği yapılmakta olduğu için, bu fikrin uygulanması imkânsız değildi. ancak fransızca eğitimden türkçe eğitime geçebilmesi hayli olaylı olan bir okulun mezunları olan tabibler tayfası ağız alışkanlıklarını değiştirmeye yanaşmadılar ve osteologi gibi kelime örnekleri tozlu kitap sayfalarında kaldı.

bir dildeki kelimelerin telaffuzunda esas, ne o kelimenin köken aldığı dil, ne de vasıta olan başka bir dildir. konuşulan dili esas almak gerekir. yani kaynak dillerin değil, hedef dilin, anadilin söyleyiş tarzına uyulur. öte yandan, tamamen yerleşmiş kelimeleri kazıyıp değiştirmeye çalışmanın da ne kadar doğru bir gayretkeşlik olduğu tartışılır elbette. ezcümle fransızların ya da greklerin kelimeyi nasıl söyledikleri bizi çok da alakadar etmez, ama türkçe'ye ne şekilde yerleştiği önemlidir.
(sirkencubin, 15.05.2004 00:31 ~ 00:57)